🪔 हरवलेली दिवाळी🏮

    सहामाही परीक्षा संपली की, आता दिवाळीची सुट्टी ! हाच सर्वात मोठा आनंद असायचा. दगड, माती, विटांचे तुकडे गोळा करुन, किल्ला बांधणीत मी गुंतलेला असायचो. त्यावर लाल मातीचा लेप चढायचा. शेवटी जंगलासाठी किल्ल्याच्या लाल मातीत हळीव-मोहरीची पेरणी होई. नित्यनेमाने त्यावर सकाळ-संध्याकाळ पाणी शिंपडले जाई. गल्लीत असे आणखी चार-पाचजण किल्ले बांधून त्याकाळी किल्लेदार झालेले असत. दररोज संध्याकाळी किल्ल्यावरही पणती, मेणबती तेवत रहायची. एव्हाना मोहरी-हळीवाचे पोट फाटलेले असे. फाटलेल्या पोटातून बाहेर येत, अंकूर सूर्याकडे लुकलुकत रहायचे. वाऱ्यावर हळूवार डोलायचे. त्यांचे मूळ लाल मातीत घुसून राही. आठवडाभरातच लालसर किल्ल्यावर हिरवट जंगल शोभून दिसायला लागे.

       कधी-कधी सकाळी उठल्यावर किल्ल्याचा बुरुज कोणीतरी पाडून गेलेला असायचा. पुन्हा नव्या जोमाने तो त्याच दिवशी बांधला जाई. कोण पाडत असेल, त्यावर गल्लीत आमचा किल्लेदारांचा खल चालायचा. गडाच्या राखणीची नवी जोखीम यायची. अखेर 'शत्रू' कचाट्यात सापडायचा आणि त्याची तक्रार थेट त्याच्या घरात व्हायची. त्याला घरातून मिळालेले तडाखे बुरुजबंद होत. कधी-कधी गल्लीतील किल्लेदारच शर्टाची बटनं तुटेस्तोवर गनिमावर हल्ले चढवत. गनिमाला अक्षरशः मातीत लोळवत. नामोहरम झालेला गनिम गल्ली-बोळातून तर्राट व्हायचा आणि तुटलेली बटनं त्याच्या कलागती घरी सांगत. पुन्हा दस्तूरखुद्द त्याच्या घरशाहीकडून आणखी दोन-चार दांड-पट्टे त्याच्यावर चालत आणि गनिम गडाकडे फिरकायचा बंद होई.

     पूर्ण तयार झालेल्या किल्ल्याला आता महाराजांच्या मूर्तीची, मावळ्यांची आणि सैनिकांची प्रतिक्षा लागून राहिलेली असे. त्यासाठी आईच्यामागे माझा सारखा तगादा लागायचा. 'पगार झाला की बाजारला जावू,' असे ती सांगायची. आता जंगलाने किल्ल्यावर घनदाट रुप घेतलेले असे. शेळ्यांपासून ते वाचवण्याची नवी जबाबदारी येवून ठेपलेली असे. दिवसा जागता पहारा ठेवावा लागायचा. कधी सभोवती काटे-कुटे वेढा घालून जोखीम स्वीकारत. संध्याकाळी दारातील दिव्यांबरोबरच जागोजागी, बुरुजांवरील पणती, मेणबत्ती किल्ला उजळून टाकी. सलाईनच्या पाईपवरील कारंजात दिवसा किल्ल्यासमोर खंदकात पांढरा चेंडू उसळू पहायचा. कधी तो खंदकातच तरंगत पडून रहायचा.

      झगमगाटाची दिवाळी तशी त्यावेळी आमची नव्हतीच ! गावात व्यापारांच्या घरांवर आकाश कंदील विशेषतः कागदी चांदण्या चमकू लागल्या, जागोजागी फटाक्यांचे स्टाॕल दिसू लागले की, दिवाळीची पावले गावात पडल्याचे जाणवायचे.

       आम्ही स्टेशनवरील गल्लीतून पडलेल्या वाड्याच्या इमारतीतून, कुठूनतरी पांढरी माती उकरुन आणायचो. रविवारी सुट्टीला आई पांढऱ्या मातीचे पोतेरे सबंध घराला फिरवायची. घराच्या अंगावर दिवाळीची नवी कापडं चढायची. झकपक झालेले घर मग हरकून टूम होई. पांढऱ्या नव्या मातीचा वास मनाला खुश करायचा. भिंतीत लिपलेला आरसा पोतेऱ्याने धूसर झालेला आसायचा. तो मी जिभेने लख्ख बनवायचो. 'त्या' पांढऱ्या मातीचा गंध अन् त्याचा मातकट स्वाद आजही माझ्या मनी सुखदपणे रेंगाळतोय.

        माझ्या घरी वीज नसल्याने हवेत उडणाऱ्या कंदीलाचे अजिबात नखरे नव्हते. आई अंगणात मातीचे दिवे लावायची. तोच काय दिव्यांचा प्रकाश परिस्थितीच्या अंधाराशी नेहमी झगडत रहायचा. हा प्रकाशदेखील रात्री भटकी कुत्री तेलासह वातीला सफाचट करुन संपवत असत. पुन्हा नवा दिवस, नवी तेल-वात संपलेल्या अंधाराला आपल्या परीने मिणमिणता का होईना चिरुन उजळून टाकी. अंधाऱ्या प्रतिकूलतेवर पणतीचा हा अनुकूल उजेडाचा, विजयाचा वलय असायचा.

      आण्णा त्यावेळी कोल्हापुरात कामाला होते. रात्रीच्या रेल्वेने परतत. पण, दिवाळीची बेजमी करण्यासाठी आधी काही दिवस कोल्हापुरातच दिवस-रात्र खपत. आईदेखील झेले आॕईल मीलमध्ये शेंगदाणे निवडायला जायची ! कामावरुन आल्यावरही ती कधी थकत नसे. आठवडाभरात माई, आक्काच्या मदतीने ती जमेल तसा फराळ बनवायची. त्यासाठी तिचे आधीपासूनच रेशनवर लक्ष असे. रेशनवर मिळणारे पामतेल, साखर, डाळ असा जिन्नस लायनीत राहून मिळवायची. त्यादिवशी कामावर तिचे खाडे पडायचे. कधी कधी त्यासाठी माईचा, आक्काचा नंबर लागायचा. मीलमधून प्रकाशआण्णा शेंगदाणे, शेंगतेल पोहे द्यायचे.

        दिवाळीसाठी लागणारा उरलेला जिन्नस उधारीवर आणलेला असायचा. त्याची बाकी चुकवायला रविवारचा वायदा ठरलेला. कारण, शनिवारी आईला पगार मिळायचा. आण्णा ऐपतीप्रमाणे महाद्वार रोड, भवानी मंडप येथून बाजार करुन आलेले असत. त्यामधूनच कधीतरी लोखंडी कढई, झाऱ्या, लोखंडी किसणी, लोखंडी उलताण अशा वस्तू आमच्या वास्तूत आलेल्या. दिवाळीसाठी यंदा काय आणतील, या कुतूहलात मी जागा रहायचा प्रयत्न करायचो. पण, कधी झोपलो हे समजायचे नाही. आण्णा रात्री उशिराच्या रेल्वेने घरी आलेले असत. कधी-कधी त्यांची ही रेल्वे चुकायची. मग, ते मिळेल त्या वाहनाने घरी पोहचलेले असत.

     सकाळी आई शेणाने स्वच्छ अंगण सारवी. दाराशी भिंतीला लागून शेणाच्या गवळणी बनवी. त्यांना हळदी-कुंकू, पानं, फुलं यांने सजवी. त्यात वेगवेगळ्या मानवी मूर्तीतून पौराणिक घटनांवर आधारित कलाकृती असत. पांडव कलाकृतीने या गवळणीचा शेवट होई. हे सारेच भारी वाटायचे.

       अगदी तिसरी-चौथीपर्यंत मामांच्या मुलांबरोबर माझाही नव्या कपड्यांसाठी दिवाळीला नंबर ठरलेला असे. गणेश, विक्रांतबरोबर मलाही नवे कपडे मामा घेत. चार मुलींवर मी झालेलो. त्यामुळे मामा, आईची आई आणि वडीलांची आई यांचा मी जाम लाडका होतो. माझा बालहट्ट जमेल तसा दोघी आजी विशेष पुरा करत. आईची आई तिला आम्ही 'कामाची आई' म्हणत आसू. मामांच्या घरी चिंचा, पेरु यांची झाडे होती. चिंचा विकून आलेल्या पैशातून चवली-पावलीचे नाणे माझ्या हातावर ती सदैव ठेवायची. तर, आण्णांची आई असणारी आजी सरळ दुकानात घेवून मागेल ते घेवून देई.

     मामांच्या दुकानात लक्ष्मीपूजनला आम्ही सगळे हजर असू. पूजा झाली की मोठी मंडळी फटाक्यांच्या माळा, तोटे लावायचे. मी लहान ! टिकलीचे अर्थात केपांचा धनी ! कधीतरी लाल रिळ चढवून हाती बंदूक तैनात होई.

     चार मामा, चार माम्या, त्यांची पोरं-पोरी असा मोठा खटाला. त्यातच आम्हीही अधून-मधून सामावलेलो. अगदी केळ्यांच्या शिक्रणात साखरेप्रमाणे विरघळलेलो ! मामांचे घर गावात खालच्या बाजूला होते. त्यामुळे त्याचा उल्लेख आमच्या तोंडी 'खालच्या घरला' असा व्हायचा. तर आमचे घर माळावर असल्याने मामांच्या मुलांच्या तोंडी 'माळावरच्या घरला, माळावरची आत्ती' असा उल्लेख ठरलेला. भाऊबिजेला आई सकाळीच 'खालच्या घरी' जाई. तिथे आई अन् मामांच्या मुली यांची भाऊबीज एकत्रित होई. तिथे गोकूळ अवतरलेले असायचे.

     आली वर्षाची दिवाळी

      माणिक मोती ओवाळी

       इडा-पिडा टळू दे

         बळीच राज्यं येवू दे

  ओवाळताना बहिणींच्या तोंडातून पडलेले हे बोल मनावर कोरले गेले ते कायमचे ! आण्णांनी मला दिलेले मोठाल्या बंद्या रुपयांचे एकेक नाणे माई, आक्का यांच्या ओवाळणीत घाली.

        सातवी-आठवीला माझ्या पांढऱ्या मातीच्या घरात पणतीच्या जीवावर प्रथमच हवेत कंदील उडत होता. घरात आलेल्या नव्या सुनेप्रमाणे गल्लीत तो कौतुकानं आपलं वेगळेपण मिरवायचा. काची कागद, कधी खराट्याच्या काड्या, चिवाट्याच्या-बांबूच्या काड्या, पुठ्ठा, घोटीव ताव, सुतळी यांच्यापासून तो मी बनवलेला असे. सायंकाळी तो खाली उतरवून, त्यामध्ये पेटती पणती ठेवायचो. मग, हा पुन्हा दिमाखात वर चढायचा. चांदणी बनून आकाशात चमकायचा. त्याला हवेत असताना बघून जाम कौतुक वाटायचं ! त्याची सावलीही पायात घुटमळत रहायची. दरवर्षी यात नव्या नवेलीच्या नजाकतीची भर पडायची.

     परिस्थितीच्या बिकट वाटेने सृजनशीलतेकडे पोहचवले होते. ते पाहून आई-आण्णाही खूश व्हायचे. आईबरोबर दिवाळीचा बाजार करताना माझ्यासाठी कधी लवंगी तर लक्ष्मी तोटा आणि हमखास नागगोळी ठरलेली असायची. एवढ्यावरच माझी काय ती दिवाळी ठरलेली.

       जयसिंगपूर ही व्यापारी पेठ ! समृद्ध गाव ! जोरदार दिवाळी तशी त्यांचीच ठरलेली असायची. पेठेतील इमारतींवरील विजेच्या माळांचा झगमगाट, लखलखाट पहात आम्ही पोरं स्वतःला पेठेतून हरवत रहायचो. लक्ष्मी पूजनानंतर व्यापारांच्या दारात फुटण्यासाठी, वाजण्यासाठी जणू फटाक्यांची चढा-ओढ लागायची. मोठे पाऊस उडायचे. मोझॕक टाईल्सवरील नाजूक, छोट्या हातात रंगीत फूलबाजे फुलायचे. त्याच्या चांदण्या खाली टपकत रहायच्या. भुईचक्कर गिरक्या घेत रिंगण काढायचे. सुतळी बाँब कानठळ्या बसवायचे. लसूणगड्डे अर्थात आपटी बार कान सुन्नं करुन सोडत. रस्त्यांवर अक्षरशः उडालेल्या फटाक्यांच्या चिंध्या पसरलेल्या असत. यातील दडून बसलेले, न उडालेले फटाके गोळा करायला आम्ही पोरं धावायचो. वात नसलेले बरेच भूसनळे, फुसके फटाके हाती लागायचे. काही न उडालेले वातीसह सापडायचे. ही माझ्यासाठी खास पर्वणी असायची. हा माझा फटाक्यांचा 'अतिरिक्त स्टाॕक' होता. तो पूरवून-पूरवून उडवायचो. कधी-कधी अगदी तुलसी विवाहापर्यंत वापरत असू.

        कधी परतीचा पाऊस उडणाऱ्या फटाक्या विझवायला येई. तोही अगदी क्षणभरच ! पण, फटाके त्याला जुमानत नसत. फटाक्यांचा हा मनसोक्त आनंद फाटक्या वाकळेतही समाधानाच्या उबीची झोप हमखास देवून जाई.

     अकरावीला अगदी सुरुवातीपासून 'कमवा व आपल्या खर्चाची आपणच तरतूद करा' हे धोरण सुरु झाले. दिवाळीला अतिरिक्त कमाईचा एक मार्ग म्हणून हंगामी फटाक्यांचा स्टाॕल सुरु करायचो. बाजारपेठेत मी आणि श्रेणिक चौगुले मंडपात काॕट टाकून फटाके विकायचो. आठवडाभरात चांगले पैसे हाती यायचे. बरीच उधारीही बुडायची. उडालेल्या फटाक्यांची उधारी जुनेराप्रमाणे फाटत राही. उधारीचा एखादाच फाटका तुकडा हाती मिळायचा. विक्रीसाठी आणलेल्या फटाक्यांचे पैसे घाऊक व्यापाऱ्याला देवून, हाती राहिलेली ही रसद माझ्या खर्चाची जबाबदारी उचलायची.

    बालपणी फटाक्यांचे असणारे अप्रुप आता फटाके विक्री स्टाॕलने आर्थिक व्यवस्था सुधारणेत केव्हाच संपवले होते. शिवाय, पर्यावरणतेची जाणीव अधिक गडद होत गेलेली.

     सोनूच्यारुपाने ती पर्यावरणपूरक फटाक्यात स्थिरावली, तीही अगदी अल्पकाळ ! आकाशातील मनोहारी फटाक्यांची आतषबाजी केवळ पाहणेच आता उरलेले. सौ च्या नोकरीच्या निमित्तानं काही वर्ष इंदोरलाही आमची दिवाळी झाली. त्यानिमित्तानंही तेथील दिवाळीचाही आनंद घेतला. मुद्दाम बाजारातून, गावातून फेरफटका मारुन नेत्रसुख घेण्यात वेगळी मजा यायची.

      दिवाळीसाठी आज कोकणातून गावी आलेलो. नव्या घरी हक्काच्या सौरऊर्जेवर दारी दोन कंदील आकाशात, 'मी भारी, मीच वेगळा' अशी मिजास मारत डौलत आहेत. जुन्या घरीही मण्यांचा नवा कंदील 'मीच देखणा' म्हणून मिरवत आहे. लाईटच्या मळा इमारतीवर नृत्य कौशल्य दाखवताना दमत नाहीत. चमचमणाऱ्या नव्या पिढीतील रंगीत, नक्षीदार, कमनीय बांध्याच्या उठावदार पणत्या सजून-धजून कंदिलाकडे डोळे मिचकावत नेत्रपल्लवी करत जागोजागी थाटात मिरवत आहेत. दाराशी कधीकाळी असणाऱ्या गवळणी काळाच्या आणि आमच्या व्यस्ततेत गायब झाल्या आहेत. एकत्रित खटाल्याच्या गोकुळाने दम सोडला आहे. आपल्या फराळाचा गोडवा पूजेपुरताच राहिला आहे. अंगा-खांद्यावर वाढलेला स्नेह, आपुलकी, अंतरीची माया, ओढ आभासी, दिखाऊपणाच्या जगात हताश बनलीय.

         कुठेतरी बाहेरील फटाक्यांचा धूम-धडाक्यातील आकाशाचा ध्वनी वाजत-गाजत दिवाळी असल्याचे सांगत आहे. तरीपण, काहीतरी चुकल्याचे, हरवल्याचे, मागे राहिल्याची चुटपूट मनात लागून राहिलीय. आजच्या अनुकूल आर्थिक स्थैर्यतेच्या परिस्थितीवर मनात रुतलेल्या, हरवलेल्या दिवाळीने मात केलीय. याची जाणीव ही चुटपूट वारंवार करुन देतीय. बालपणी हाती पडणाऱ्या 'दोन रुपयांच्या लाल' नोटेमधील आनंद, 'दोन हजाराच्या लाल' नोटेत आजवर कधी मिळालाच नाही. ती देखील आनंद देण्यासाठी पारखी ठरल्याने, पोरकी होत, व्यवहारातून क्षणात गायब झाली.

       भूतकाळातील दिवाळीचा 'तो' आनंद, केपांचे, भूसनळ्यांचे 'ते' समाधान आज सर्वांवर भारी पडतेय. 'तो' मला सारखा खुणावतोय. 'त्याच्या' हातात न उडालेल्या वातीचे गवसलेले ते फटाके घेवून, ते बालपण, धूसर आरशावरील तो पांढरा मातकट गंध अन् तिचा स्वाद, फटाक्यांचा तो हवेतील दरवळ पुन्हा बोलवतोय..एक हरवलेली दिवाळी एका वाढत्या वयाला मनाने हरखायला लावतेय..!

     ©️®️ - कुसुमानंद

       9403464101

p7sons@gmail.com